माटो जीवनको आधार हो । कृषि, वन, पानी र मानव अस्तित्व सबै माटोसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका छन् । तर आज नेपालमा यही आधार बिस्तारै ह्रास हुँदै गएको तथ्य हाम्रो अगाडि उभिएको छ । माटो ह्रास हुनु भनेको केवल जमिन बन्जर हुनु मात्रै होइन, यसको अर्थ माटोको उर्वराशक्ति, जैविक पदार्थ, सूक्ष्म जीवाणु र उत्पादन क्षमता क्रमशः नष्ट हुँदै जानु हो ।
नेपाल भौगोलिक रूपमा समग्र रुपमा पहाडी देश भएकाले यहाँको माटो प्राकृतिक रूपमा नै संवेदनशील छ । वैज्ञानिक अध्ययनअनुसार नेपालमा हरेक वर्ष ज्ञज्ञ देखि टद्ध टन प्रति हेक्टरसम्म माटो कटान भइरहेको छ । अझ चिन्ताजनक कुरा के छ भने, शीर्ष माटो ९त्यउकयष्०ि जुन बाली उत्पादनका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण तह हो, त्यो पुनः बन्न सयौँ वर्ष लाग्छ तर हामी केही वर्षमै नष्ट गरिरहेका छौँ । अनुमान अनुसार नेपालमा वर्षेनी करिब ज्ञ।छ–द्द मिलिमिटर शीर्ष माटो हराइरहेको छ ।
देशको करिब १२ प्रतिशतभन्दा बढी भू–भाग माटो क्षयीकरणबाट गम्भीर रूपमा प्रभावित भइसकेको छ र हुनेछ। पहाड र हिमालमा पहिरो, तराईमा नदी कटान र तीव्र वर्षाका कारण माटो बगिरहेको छ भनेअत्यधिक खेती, रासायनिक मल तथा बिषादीको दुरुपयोग र जमिनको कडापन ९कयष् िअयmउबअतष्यल० का कारण माटोको जीवन शक्ति घट्दै गएको छ । म्ष्नष्तब िक्यष् िःबउ या ल्भउब िका अनुसार धेरै कृषि भूमिमा जैविक पदार्थको मात्रा २ प्रतिशतभन्दा कम छ, जुन स्वस्थ माटोका लागि अत्यन्तै न्यून स्तर मानिन्छ ।
माटोको उर्वराशक्ति मर्दै जानुका कारणहरू प्राकृतिक मात्र होइनन्, मानव गतिविधि अझ जिम्मेवार छन् । अनियन्त्रित वन फँडानी, अत्यधिक चरन, ढलानयुक्त जमिनमा वैज्ञानिक तरिका नअपनाई खेती गर्नु, बारम्बार गहिरो जोताइ, रासायनिक मल र विषादीको असन्तुलित प्रयोगले माटोको संरचना बिगारेको छ । उत्पादन बढाउने नाममा गरिने यस्तो अभ्यासले अल्पकालीन फाइदा दिए पनि दीर्घकालमा माटोलाई निर्जीव बनाउँदै लगेको छ ।
यसको प्रत्यक्ष असर कृषि उत्पादनमा देखिन थालेको छ । धान, मकै, गहुँ, तरकारी जस्ता मुख्य बालीको उत्पादन लागत बढ्दै गएको छ तर उत्पादन अपेक्षाअनुसार बढ्न सकेको छैन । माटो कमजोर हुँदा किसान मल र पानीमा अझ बढी निर्भर हुनुपरेको छ । यसले किसानको आम्दानी घट्नुका साथै लागत खर्च समेत बढेर खाद्य सुरक्षा र आत्मनिर्भरतामाथि चुनौती थपेको छ ।
माटो उर्वरता हराउनुका पछाडि आधुनिक खेती मात्र होइन, परम्परागत अभ्यासहरूको लोप र अविवेकी हस्तक्षेप दुवै प्रमुख कारण बनेका छन् ।
पहिले गाउँ–घरमा खेतीपाती गर्दा स्याउला–सोत्तर, पात–पतिङ्गर, गोठे मल र फोहोर जैविक पदार्थ खेतमा ल्याएर माटोमा मिसाउने चलन थियो । यसले माटोमा जैविक पदार्थको मात्रा बढाउँथ्यो, गड्यौला प्रशस्त हुन्थे र सूक्ष्म जीवाणु सक्रिय रहन्थे । त्यही कारण माटो स्वाभाविक रूपमा उर्वर, खुकुलो र पानी धान्ने क्षमतायुक्त हुन्थ्यो ।
पशुपालन तीब्र रूपले घटेसँगै गोबर, गोमूत्र, कम्पोस्ट मल को प्रयोग न्यून हुँदै गएको छ । यसको प्रत्यक्ष असर माटोमा देखिएको छ—
गड्यौला हराउँदै छन्, सूक्ष्म जीवाणुको संख्या घट्दै गएको छ, र माटोको जैविक चक्र कमजोर बनेको छ ।
यसको सट्टा किसानहरू अन्धाधुन्ध रासायनिक मलमा निर्भर हुन थालेका छन् । उत्पादन बढाउने नाममा युरिया, डीएपी, पोटासियम जस्ता मलको असन्तुलित प्रयोगले माटोमा तत्काल हरियाली त देखायो, तर दीर्घकालमा माटोलाई थकित बनायो । रासायनिक मलले जैविक पदार्थ पूर्ति नगर्ने भएकाले माटो क्रमशः कडा, निर्जीव र अम्लीय बन्दै गएको छ ।
ल्ब्च्ऋ माटो विज्ञ रोशन बाबु ओझा का अनुसार, “यदि हामीले आजैदेखि माटोको साह्रोपना घटाउने ठोस कार्यक्रम सुरु गरेनौँ र रोटाभेटरजस्ता भारी कृषि औजारको प्रयोगलाई अनुदानमार्फत अझै प्रोत्साहन दिँदै गयौँ भने, अबको १० वर्षभित्र हाम्रो खेतीयोग्य जमिनको माटो जर्जर अवस्थामा पुग्नेछ।” उहाँका अनुसार यस्तो अवस्था आएमा उत्पादन लागत बढ्नेछ, उत्पादन घट्नेछ र अन्ततः खाद्यान्न आयातमा निर्भरता झन् बढ्ने खतरा उच्च रहनेछ ।
अझ गम्भीर समस्या बनेको छ बिषादीको जथाभावी प्रयोग । किरा मार्ने नाममा प्रयोग गरिने बिषादीले हानिकारक किरा मात्र होइन, माटोमा रहेका उपयोगी जीवाणु, फफूँद र गड्यौला समेत नष्ट गरिरहेको छ । यसले माटोको प्राकृतिक रोग प्रतिरोध क्षमता घटाएको छ र किसान झन् बढी बिषादी प्रयोग गर्न बाध्य बनेका छन् — यो एक खतरनाक चक्र हो ।यी सबै कारणहरूले गर्दा आज नेपालमा माटो बिस्तारै आफ्नो उर्वराशक्ति गुमाउँदै गएको छ । उत्पादन घट्दै जानु, लागत बढ्नु, र किसान निराश हुनु र भावी सन्ततिहरु बैदेशिक पलायन हुनु यही प्रक्रियाको परिणाम हो ।
अब विकल्प स्पष्ट छ । माटोलाई पुनः जीवित बनाउन जैविक पदार्थको प्रयोग, पशुपालन र खेतीको एकीकरण, सन्तुलित मल–बिषादी प्रयोग, उचित सिँचाइ व्यवस्थापन र परम्परागत ज्ञानको पुनर्जीवन अपरिहार्य भइसकेको छ ।
अन्ततः, माटो बचाउनु भनेको केवल खेत बचाउनु होइन — यो भविष्यको पुस्ता, खाद्य सुरक्षा र देशको आत्मनिर्भरता बचाउनु हो । आज हामीले माटोलाई जोगाउन सकेनौँ भने भोलि माटोले हामीलाई धान्न सक्ने छैन ।

No comments:
Post a Comment